Od XIII wieku notujemy na Śląsku intensywny rozwój sieci parafialnej i budowę licznych kościołów. W tym okresie powstaje także wiele kościołów na terenie księstwa brzeskiego, również w prawobrzeżnej części obwodu brzeskiego oraz w przylegających od wschodu ziemiach księstwa opolskiego. Prawdopodobnie najstarszą metryką może poszczycić się kościół w Mąkoszycach notowany już w 1297 roku, a niewiele tylko młodsze są wzmianki o budowlach sakralnych w Kościerzycach (1302), Czepielowicach (1318), Kurzniach (1345) i Popielowie (1345). Nieco inną metrykę niedalekiej (w odległości 6 km) parafii w Popielowie w księstwie opolskim przedstawiają o. H. Kałuża i T. Weber. Podają mianowicie, iż już ok. 1292 r. był proboszczem niejaki Egidius, więc musiał już istnieć kościół. Dalej wspominają, że w 1304 r. przy sprzedaży dziedzicznego sołtysostwa wyznaczono na utrzymanie parafii i plebana dwa łany, interpretując ten zapis jako dowód istnienia zorganizowanej jednostki duszpasterskiej, ponadto z padających w dokumencie słów Mater Ecclesiae wyciągają wniosek, iż do Popielowa przynależał co najmniej jeden kościół filialny, najprawdopodobniej w Siołkowicach i Chróścicach, może też w Karłowicach. Należy jednak wnioski te traktować z najwyższą ostrożnością, gdyż opierają się na daleko idących domysłach autorów. Bardziej prawdopodobna wydaje się przynależność Karłowic do parafii w Kurzniach, odległych o 3 km. Dość późnym świadectwem takiej możliwości jest istnienie parafii ewangelickiej Kurznie z kościołem filialnym w Karłowicach aż do 1945 r.

Pierwsze informacje o kościele parafialnym w Karłowicach są bardzo późne bo notowane pod rokiem 1500. Dnia 5 czerwca tegoż roku niejaka Barbara Kleinpeter przed wyruszeniem na pielgrzymkę do Rzymu przekazała Bernardynom z Ketzerdorf 13 guldenów zum Kirchenbau. Termin zum Kirchenbau można rozumieć jako "na budowę kościoła" lub "na budowlę kościelną", co prowadzi nas do wniosku, iż budowla jeszcze nie powstała lub trwały prace budowlane. Niestety, nie wiemy, czy chodziło o kościół drewniany czy murowany. Kościół w Karłowicach należał archidiakonatu wrocławskiego, a w jego ramach do archiprezbiteriatu namysłowskiego.

Należy jednak zwrócić uwagę na inną istotną informację zawartą w przytoczonym wcześniej regeście, mianowicie na powiązanie owej Kirchenbau z Zakonem Bernardynów. Bernardyni, zwani inaczej Franciszkanami - Obserwantami, wywodzą się z Zakonu Braci Mniejszych (franciszkanów) i stanowią część bogatego ruchu duchowości franciszkańskiej. Pojawienie się tego zakonu na Śląsku jest wiązane z misją Jana Kapistrana, który na zaproszenie biskupa wrocławskiego Piotra Nowaka przez 3 miesiące roku 1453 głosił kazania w miastach śląskich. Bernardyni śląscy podlegali prowincji czeskiej.

Klasztor bernardynów w Karłowicach powstały w 1470 r. miał formę eremu dla ośmiu do dziewięciu braci i zwany był Emaus. Pustelnia ta założona została przez Piotra z Golgoczy, od 1469 r. kierownika czeskiego wikariatu obserwanckiego, jako miejsce duchowej odnowy dla braci, która to miała przyspieszyć reformę obserwancką. Takie działania mniejszości (obserwanckiej w zakonie franciszkańskim) zgromadzonej wokół Piotra wywołały liczne kontrowersje w zakonie. Podczas zebrania kapituły prowincjonalnej w Brünn (Brno na Morawach) w 1477 r. poddano wniosek o rozwiązanie domu zakonnego w Ketzerdorf. Pomimo działań wizytatora generalnego Nicolausa de Monte, który naprawił błędy formalne, kapituła powzięła decyzję o likwidacji placówki. Erem w Ketzerdorf zatem został zniesiony w roku 1477, a pochowany w nim rycerz von Bess, będący dobroczyńcą domu, za zezwoleniem biskupa, został przeniesiony do klasztoru św. Bernardyna we Wrocławiu. Możny ród von Beess był wyraźnie zainteresowany posiadaniem w swych dobrach klasztoru i kościoła, które mogły pełnić funkcję rodowego mauzoleum i pomnika pobożności. Podjęli zapewne energiczne starania o przywrócenie domu zakonnego w Ketzerdorf, czego ukoronowaniem było zajęcie się tą sprawą przez kapitułę podczas posiedzenia w Znaim w roku 1490, kiedy to przegłosowano ponowne założenie domu. Tym razem miał to być klasztor. Bernardyni powrócili w 1491 r. Otwarcia nowej skromnej budowli dokonał 24 kwietnia 1491 r. ojciec Alexander aus Jauer, podówczas gwardian klasztoru św. Bernardyna we Wrocławiu.

Kres istnieniu klasztoru położyła Reformacja. Niedługo po święcie Objawienia Pańskiego (6 stycznia) 1524 r. klasztor został zaatakowany przez uzbrojonych chłopów, a bracia uwięzieni w refektarzu. Działania zakonników zmierzające do utrzymania domu nie powiodły się. Po ponownym uwięzieniu pozostali w klasztorze bracia zostali wygnani. Ostateczne rozwiązanie klasztoru nastąpiło podczas posiedzenia kapituły prowincjonalnej w Kaaden w 1533 r., a bracia zostali rozesłani do innych domów obserwanckich.

Na rzecz klasztoru w Ketzerdorf w czasie jego działalności czynione były także różnorodne zapisy. Jest nam znanych pięć takich dokumentów z lat 1501 – 1510  wystawionych w Namysłowie. Pierwszy to testament Johanna Kyndernerne z 6 marca 1501 r., który przeznaczył jeden gulden kościołowi NMP w Namysłowie, a także eynen sagk mehl und eyne seyte fleysch zapisał braciom przy kościele mariackim w Namysłowie oraz brudern zcu Ketzendorff w celu odprawienia 30 mszy. Jeszcze 17. tego samego miesiąca Hedwige Greger Scheyderynne, wśród innych poczynionych zapisów, przekazała 3 guldeny den Bernhardinern zsu Ketczendorff na zakup jedzenia. Kolejny datowany na 4 lutego 1503 r. wspomina o kościele klasztornym (der kirchen zu Ketzendorff des closters) na rzecz którego zapisano jedną sztukę wosku. Następny dokument to oświadczenie rajców namysłowskich z dnia 6 lipca 1508 r. stwierdzające, iż Dorothea Schemittyn w swoim testamencie przekazała po 4 marki klasztorowi NMP w Namyslowie oraz den Barfüβern in Ketzersdorf (bosym w Ketzerdorf). Ostatnia znana nam donacja pochodząca z 11 kwietnia 1510 r. zawiera zapis po jednym achtlu piwa dla proboszcza namysłowskiego, klasztoru franciszkanów vnser lieben frawen w Namysłowie oraz braci bernardynów w Ketzersdorff, którego dokonała Dorothea Jakob Schneyderyne.

Klasztor i kościół Bernardynów zostały przejęte w latach trzydziestych wieku XVI przez ewangelików. Można przypuszczać, iż znajdowały się w miejscu zbudowanego ok. 1892 r. neogotyckiego zboru, od 1947 r. pełniącego funkcję rzymskokatolickiego kościoła parafialnego.


*) Tekst jest skrótem artykułu S. Szynkowskiego, Kościół i klasztor bernardynów w Ketzerdorf (Karłowice), Per aspera ad astra - materiały z XVI Ogólnopolskiego Zjazdu  Historyków Studentów t. 3, Kraków 2008, s. 111-114.